“Altijd aardig zijn lijkt een mooie eigenschap — maar wat als het een overlevingsmechanisme is en het jezelf kost?”

Fawning, de verborgen stressreactie: pleasen om te overleven

Bij overlevingsresponsen denkt iedereen aan de Fight, Flight, Freeze (vechten, vluchten of bevriezen) echter is er een 4e response: ‘Fawning’.

Volgens het woordenboek is fawning: slijmen, vleien, kruipend gedrag om de gunst van een ander te winnen. Volgens Pete Walker, auteur van Complexe PTSS en Complexe emoties, is fawning een overlevingsrespons op een dreiging om de dreiging ‘gunstig’ te stemmen waardoor er meer kans op veiligheid ontstaat.  Mensen die fawnen ook wel pleasen in de volksmond genoemd, passen hun gedrag aan de ander aan, onderwerpen zich aan de ander of gaan in hun gedachten en gedragingen mee om de ander tevreden te stellen om zo doende conflicten te vermijden, negatieve gevolgen te voorkomen en meer veiligheid te creëren. Het gevaar te neutraliseren.

‘Als je fawning toepast, is verbinding je bescherming’.

Fawning ontstaat meestal in situaties waarin iemand zich machteloos voelt. Door anderen tevreden te houden, probeert men controle te krijgen over een onveilige of onvoorspelbare omgeving. Heel vaak komt dit voor bij narcistisch misbruik en dwingende controle, waar de pleger dreiging uit en de fawner gaat pleasen om veiligheid via de relatie te beogen.

Waar komt fawning vandaan?

Fawning wordt vaak ontwikkeld in de kindertijd, vooral in omgevingen waar:

• emoties niet veilig geuit konden worden

• conflicten werden bestraft of genegeerd

• liefde en aandacht afhankelijk waren van gedrag

Kinderen leren dan dat hun veiligheid afhangt van het tevreden houden van anderen. Dit patroon zet zich vaak later voort in volwassen relaties, werk en sociale situaties. Zeker binnen narcisme en dwingende controle in welke context dan ook, of dit binnen het gezin is, een relatie of op werkvlak zien we vaak iemand die reageert met deze overlevingsresponse.

In de jeugd begint het vaak al met allerlei ‘kleine’ zaken als:

-            Geef je oom eens een kusje

-            Zeg dank je wel en dat je het een mooi cadeau vindt, ook al heb je er niets aan (vanuit respect)

-            Maar ze is je moeder, vader, …..

-            Wees de verstandigste, doe het nu maar gewoon…

-            Negeer het maar…

-            Kijk niet zo, lach eens….

Het lijken onschuldige uitspraken, echter vaak het begin zonder een eind. Grenzen die hiermee overschreden worden, behoeftes die onderdrukt worden zelfs responses vanuit ons systeem zoals vechten en vluchten worden onderdrukt. En deze aangeleerde (chronische) overlevingsresponse zien we dan ook vaak in latere situaties terug, zeker wanneer er sprake is van narcisme of dwingende controle in de (werk)omgeving.

Hoe herken je fawning?

De meeste mensen die fawnen functioneren vaak uitstekend, hebben een goede baan, carrière en relaties. Hebben vaak van zichzelf niet door dat ze zich aan het zelf-gaslighten zijn door uitspraken als: “misschien is het allemaal niet zo erg, een ander heeft het zwaarder”

Fawning kan subtiel zijn en wordt daarom vaak niet herkend. Enkele kenmerken zijn:

• Moeite hebben met “nee” zeggen

• Altijd rekening houden met anderen, ten koste van jezelf

• Angst voor afwijzing of conflict

• Je eigen behoeften negeren

• Overmatig verantwoordelijk voelen voor emoties van anderen

• Waarschuwingssignalen negeren, bewust of onbewust

• Het gedrag van mensen die jou pijn hebben gedaan, goed praten, ”...heeft het zo niet bedoeld”

Hoewel dit gedrag soms sociaal wenselijk lijkt, geeft het vaak op lange termijn klachten zoals uitputting, frustratie en verlies van jezelf, verloochening. Doordat anderen, zeker binnen de context van dwingende controle, hier gebruik van maken om dat voor elkaar te krijgen wat zij voor ogen hadden, niet wat jij nodig hebt of wilt.

In het boek Fawning, stop met pleasen en vind jezelf terug omschrijft Dr. Ingrid Clayton het als volgt: “fawning is op eieren lopen, je wilt geen risico lopen op meer schade door te vechten of te vluchten, maar je wilt ook niet volledig afschakelen. Bij complex trauma en chronische traumaresponsen blijf je midden in de achtbaan hangen. Je leeft in een blijvende staat van paniek. Je weet letterlijk niet waar je zelf ophoudt en waar je onbewuste traumarespons begint, je verwart dit met je persoonlijkheid”.

Hoe fawning binnen dwingende controle tot uiting komt

Binnen (werk)relaties waar sprake is van narcisme of dwingende controle wordt dit aangepaste gedrag vanuit fawning vaak versterkt en beloond, waardoor het een effectieve strategie wordt voor iemand om escalaties te voorkomen. Binnen dwingende controle kan men dit herkennen door bijvoorbeeld toestemming te vragen voor van alles en nog wat (iets kopen, afspraken maken), eigen meningen worden niet gegeven, grenzen worden niet aangegeven of tenietgedaan bij enige weerstand vanuit de pleger en het meest herkenbare is wellicht wel het constant scannen van de stemming van de ander wat zich uit in hyperalertheid en bijdraagt aan die uiteindelijke uitputting.

Hoe kun je ermee omgaan?

Het ont-fawnen betekent een nieuwe relatie met jezelf gaan opbouwen. Een relatie waarin je jezelf niet langer meer verloochend en focus op jezelf gaat leggen in plaats van op de buitenwereld om aan te passen.

 Ont-Fawnen vraagt bewustwording en oefening. Enkele stappen zijn:

1. Herken je patronen
   Let op momenten waarop je automatisch toegeeft of jezelf wegcijfert.

2. Leer grenzen stellen
   Begin klein, bijvoorbeeld door eerlijk je mening te geven of een ‘nee’ in veilige situaties bij veilige personen.

3. Onderzoek je overtuigingen
   Vraag jezelf af: “Wat denk ik dat er gebeurt als ik nee zeg?”

4. Leer weer te voelen
   Door in verbinding te komen met je eigen lichaamssensaties en emoties, kan je ook ervaren of jij dit werkelijk wilt of dat je dit doet vanuit een bepaalde druk die je voelt

5. Leer je zenuwstelsel te reguleren
   In een gereguleerd zenuwstelsel kan je beter verbinding maken met je innerlijke kompas

6. Zoek ondersteuning
   Therapie of coaching kan helpen om diepgewortelde patronen te doorbreken. Jezelf te hervinden en je te begeleiden in het verwerken van je werkelijke realiteit met alle emoties en rouw die daarbij komt kijken

Conclusie

Fawning is een begrijpelijke, maar vaak onzichtbare stressreactie die ontstaat uit de behoefte aan veiligheid door middel van verbinding. Hoewel het op korte termijn bescherming kan bieden, heeft het op lange termijn negatieve gevolgen voor jezelf en relaties. Door bewust te worden van dit patroon en stap voor stap verandering aan te brengen, is het mogelijk om gezondere en meer authentieke relaties op te bouwen.

Dit is artikel is door mij geschreven voor het platform Hulp bij Dwingende Controle, voor als je begeleiding zoekt in het verwerken van de impact van emotioneel en mentaal misbruik. En voor mijn eigen platform www.herstelnarcistischmisbruik.nl waar je meer onderliggende artikelen en workshops kan terugvinden voor jouw eigen herstel.

Hulp nodig: kijk voor workshops en trainingen of voor 1 op 1 begeleiding op www.zenacoaching.nl of op www.herstelnarcistischmisbruik.nl

Beide verzorgt door een lichaamsgerichte professional én ervaringsdeskundige op het gebied van trauma, verlies en rouw door narcisme, dwingende controle en/ of emotionele afwezigheid,

Bronnen

• Walker, P. (2013). Complex PTSD: From Surviving to Thriving.

• Clayton, Ingrid (2025). Fawning: stop met pleasen en vind jezelf terug

• American Psychological Association (APA) – informatie over stressreacties en trauma

• Levine, P. A. (1997). Waking the Tiger: Healing Trauma

• Van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score

• Healthline (artikelen over trauma responses en fawning)